همین حالا در   کاریزما   ثبت نام   کنید

قرارداد اختیار معامله در بورس چیست؟

تاریخ انتشار : 1400/9/23 12:17:14 تعداد بازدید : 664 زمان مطالعه دقیقه

نویسنده : سیده مریم حسینی

اختیار معامله یا option یکی از پیچیده ترین مفاهیم بازار سرمایه است و نوعی ابزار مشتقه محسوب می شود که فعالین بازار سهام میتوانند آن را خرید و فروش کنند. اختیار معامله در واقع یک قرارداد است میان خریدار و فروشنده اوراق که خریدار با پرداخت مبلغی به فروشنده حق اجرای معامله ی مشخصی در آینده را برای خودش خریداری میکند. همانطور که گفته شد این مفهوم یکی از پیچیده ترین ابزار های بازار سرمایه است که در زندگی روزمره هم استفاده های فراوانی دارد که در ادامه به آنها اشاره میکنیم.

 

اختیار معامله در زندگی روزمره

یکی از ساده ترین مثال های قراردادهای اختیار معامله بیمه است که عامه مردم با آن آشنا هستند. در خرید بیمه (چه بیمه عمر باشد یا شخص ثالث و هر بیمه ی دیگری) خریدار با پرداخت مبلغ مشخصی در بازه های زمانی مشخص حق استفاده از خدمت خاصی در آینده را برای خود ذخیره میکند. در واقع ممکن است در آینده شخص تمایل به استفاده از آن خدمت را داشته باشد یا نداشته باشد.

به طور مثال بیمه گزار (بیمه شونده یا در واقع خریدار بیمه) قرارداد بیمه ای با کارگزار بیمه (فروشنده بیمه) منعقد میکند و حق بیمه ای را به وی پرداخت میکند که در طول یک سال آینده از خدمت درمان آن بیمه استفاده کند. ممکن است در طول یک سال هیچ موردی پیش نیاد که خریدار از حق بیمه خود استفاده کند اما به محض اینکه تمایل به استفاده از این بیمه را داشت، کارگزار بیمه موظف است که هزینه دریافت آن خدمت را به بیمه گزار پرداخت کند زیرا در ازای دریافت حق بیمه متعهد شده بود.

البته مثال های دیگری نیز در زندگی روزمره وجود دارد که نمونه ای از قراردادهای اختیار معامله هستند مانند پرداخت حق پارکینگ، رزرو هتل و پیش خرید تورهای مسافرتی و ... که بسیار با آنها سروکار داریم.

قرارداد اختیار معامله چیست؟

اختیار معامله قراردادي است بین خریدار و فروشنده که براساس آن خریدار قرارداد، حق (نه الزام و تعهد) دارد که مقدار معینی از دارایی مندرج در قرارداد را با قیمت معین و در زمانی مشخص بخرد یا بفروشد. چنانچه از این تعریف پیداست، خریدار در اعمال حق خود مختار است و به عبارت دیگر هیچ تعهد و الزامی ندارد و برای خرید این حق مبلغ مشخصی را به فروشنده پرداخت میکند. فروشنده نیز در ازای دریافت این مبلغ متعهد میشود که هر زمان خریدار درخواست کند آن دارایی مشخص را به وی بفروشد یا از وی بخرد.

از آنجاییکه فروشنده در این قرارداد متعهد است بنابراین برای جلوگیری از امتناع وی از انجام قرارداد، وجه تضمینی را نزد کارگزار بورس یا اتاق پایاپای قرار میدهد.

بنا بر مطالبی که گفته شد اختیار معامله ها چهار مولفه مهم دارند که در هر قرار داد تعیین میشوند که شامل:

  • نوع قراداد اختیار معامله: ( اختیار خرید یا اختیار فروش) (Call or Put Options)
  • زمان سررسید (Expiration Date): به مدت زمانی گفته میشود که خریدار می‌تواند از حق اختیار خود استفاده کند.
  • قیمت اعمال (Strike Price): به قیمتی گفته میشود که در زمان سررسید، خرید یا فروش بر اساس آن صورت می‌گیرد.
  • قیمت اختیار (Premium): همان مبلغی است که در ابتدا خریدار بابت حق اختیار به فروشنده پرداخت می‌کند.

 

تاریخچه شکل گیری قرارداد های اختیار معامله

شاید بتوان گفت اولین قرارداد های اختیار معامله را برای کشت زیتون و روغن کشی استفاده کرده اند. در آن زمان به دلیل تغییرات محیطی و آب و هوا تولید محصول زیتون هر ساله متغیر بود تولید کنندگان زیتون در یک سال سود بسیار خوبی کسب می‌کردند و سال بعد ضرر می‌دیدند.

تالس (فیلسوف یونانی) با صاحبان دستگاه‌های روغن کشی قرارداد جالبی بست. محصولات زیتون در فصل بهار برداشت می‌شدند، تالس در فصل زمستان در ازای پرداخت مبلغی، دستگاه‌های روغن کشی را برای فصل بهار با مبلغی که در زمان بستن قرارداد تعیین کردند، اجاره کرد با این شرط که اگر دستگاه‌ها را نخواستم  مبلغ اجاره برای خود صاحبان دستگاهها باشد و تالس ادعایی بابت ان نداشته باشد.

سال بعد که زیتون‌ها بسیار زیاد بودند، تالس دستگاه‌ها را با همان مبلغ توافق شده اجاره کرد و دوباره آنها را با قیمت بالاتر در اختیار صاحبان دستگاه‌ها و سایر افراد قرار داد و از این راه سود زیادی به دست آورد.

در واقع در این معامله، یک اختیار مورد توافق قرار گرفت. تالس چون بهای اجاره را از پیش پرداخت کرده بود این اختیار را داشت که از دستگاه‌ها استفاده کند یا نکند، دقت کنید که الزام و تعهدی نداشت، صاحبان دستگاهها هم تعهد داده بودند که اگر تالس بخواهد از دستگاه‌ها استفاده کند باید با همان قیمت از قبل تعیین شده موافق باشند.

خب حالا این سوال پیش می‌آید که چرا صاحبان دستگاه‌ها با این معامله موافقت کردند؟

دلیل اصلی وجود ابهام در آینده کاری آنها بود. آنها نمی‌دانستند که در سال بعد می‌توانند قرارداد‌های خوبی ببندند یا خیر، پس ابهام آینده را ارزش گذاری کردند; به این معامله اختیار خرید (Call Option) می‌گوییم.

 

انواع قرارداد اختیار معامله

 اختیار خرید

این نوع قرارداد اختیار معامله به خریدار این حق را می‌دهد که در زمان مشخص در ازای مبلغ تعیین شده مقدار مشخصی از یک دارایی را از فروشنده خریداری کند. و فروشنده نیز متعهد میشود که آن دارایی را به وی بفروشد.  

اختیار فروش 

این نوع قرارداد اختیار معامله به خریدار این حق را می‌دهد که در زمان مشخص در ازای مبلغ تعیین شده مقدار مشخصی از یک دارایی را به فروشنده بفروشد.

 

موقعیت های قرارداد اختیار معامله

بنابر آنچه که گفته شد میتوانیم بگوییم در اختیار معامله چهار موقعیت وجود دارد :

 ۱- خرید اختیار خرید 

دارنده این موقعیت حق دارد مقدار مشخصی از دارایی مبنا را به قیمت مشخص در تاریخ سررسید که در مشخصات قرارداد می باشد ، خرید نماید.دارنده این موقعیت از افزایش قیمت ها تا تاریخ سررسید سود خواهد برد.یعنی زمانی که خریدار پیش بینی می کند قیمت دارایی پایه نسبت به قیمت اعمال در تاریخ سررسید بیشتر باشد.

۲- فروش اختیار خرید

فروشنده این اختیار متعهد است به فروش تعداد معینی از دارایی پایه در تاریخ سررسید و به قیمت مشخص به خریدار . دارندگان این موقعیت از کاهش قیمت ها سود خواهند برد . آن ها پیش بینی می کنند که قیمت سهام تا سررسید روند نزولی داشته و یا به قیمت اعمال برسد .یعنی قیمت دارایی در زمان سررسید  به گونه ای باشد که احتمال رود خریدار اختیار خرید از اعمال اختیار خود صرف نظر کند. در این صورت سود آن به میزان فروش قرارداد اختیار معامله در تاریخ معامله اختیار می باشد.

سود و زیان خریدار و فروشنده اختیار خرید در شکل زیر نشان داده شده است.


 

۳-خرید اختیار فروش

خریدار این قرارداد حق دارد که تعداد مشخصی از دارایی را به قیمت مشخص در تاریخ سررسید به فروشنده اختیار ، بفروشد. در این حالت خریدار در صورتی سود خواهد برد که پیش بینی نماید ، قیمت دارایی پایه درتاریخ سررسید کمتر از قیمت اعمال باشد.

 

۴-فروش اختیار فروش

دارنده آن تعهد میکند که تعداد مشخصی از دارایی را در تاریخ سررسید و به مبلغ معین از خریدار این اختیار ، بخرد .سود دارنده این موقعیت زمانی است که پیش بینی نماید قیمت ها در تاریخ سررسید به حدی بالا رود و یا با قیمت اعمال مساوی شود که خریدار این موقعیت از اعمال اختیار خود صرف نظر نماید. در این صورت سود آن به میزان فروش قرارداد اختیار معامله در تاریخ معامله اختیار می باشد.

سود و زیان خریدار و فروشنده اختیار فروش در شکل زیر نشان داده شده است.

 

 

انواع سبک اعمال اختیار معامله

 اختیار معامله اروپایی

 در اختیار معامله اروپایی، خریدار در سررسید زمان مشخص شده می‌تواند از اختیار خود استفاده کند و قبل از سررسید نمی‌تواند. به عنوان مثال اگر قرارداد اختیار معامله یک ساله بسته شده باشد، خریدار در پایان یک سال می‌تواند حق اختیار خود را اعمال کند. قراردادهای اختیار معامله در ایران از نوع اختیار معامله اروپایی است.

 

اختیار معامله آمریکایی

 در اختیار معامله امریکایی خریدار در طول زمان مشخص شده، اگر احساس کند که با استفاده از حق اختیار خود می‌تواند سود بیشتری به دست آورد، از اختیار خود استفاده می‌کند و نیاز نیست حتما زمان تعیین شده به پایان برسد.

 

سود و زیاد خریدار و فروشنده چگونه محاسبه می‌شود؟

 در معاملات اختیار معامله با دو گروه خریداران (Holder)  و فروشندگان (Writer) طرف هستیم.  هر دو گروه می‌توانند اختیار خرید یا فروش را در اختیار داشته باشند.

همانطور که گفته شد، سود خریداران اختیار  معامله (خرید دارایی یا فروش آن فرقی ندارد) نامحدود است، و میزان زیان همان مقدار مبلغی است که در ابتدا در برابر خرید حق اختیار پرداخت کرده اند.

سود فروشندگان اختیار معامله (فروش  دارایی یا خرید آن فرقی ندارد) محدود است. در واقع همان میزانی است که در ابتدا در ازای اعطای حق اختیار از خریدار دریافت کرده اند، اما اگر نتوانند پیش بینی خوبی از آینده داشته باشند ممکن است متحمل ضرر بسیار زیادی شوند.

 

مزایای قراردادهای اختیار معامله

  • اهرم مالی : 

قراردادهاي اختيار معامله اين فرصت را براي سرمايه گذاران فراهم ميكنند كه يك وضعيت را با نقدينگي كمتري مديريت كنند به عبارت ديگر اين ويژگي باعث مي شود سود يا زيان معاملات در يك دوره زماني نسبت به آورده مشتري - قيمت اختيار پرداخت شده توسط خريدار(دريافت شده توسط فروشنده) - چند برابر باشد.

براي روشن شدن موضوع مثالي را مطرح مي كنيم:

فرض كنيد سرمايهگذار با پرداخت 5000 ريال اختيار خريد، 10000سهم شركت ايران خودرو با قيمت توافقي3300ريال با سررسيد شش ماهه خريداري ميكند. با رشد گروه خودرويي فرض كنيد قيمت هر سهم ايران خودرو در سررسيد به 4000 ريال رسيده است. در اين صورت خريدار اختيار با اعمال اختيار خود مبلغ (7000000= 10000*(3300-4000))ريال سود در مقابل پرداخت5000 ريال دريافت ميكند و فروشنده اختيار با دريافت مبلغ 5000ريال متحمل زيان 7000000 ريالي ميشود.

 

  • کاهش ریسک : 

با خرید قرارداد اختیار معامله یک دارایی پایه به جای دارایی ، ریسک کاهش می یابد و زیان شخص خریداربرابر با میزان مبلغی است که برای خرید اختیار معامله پرداخت می کند . در واقع از قراردادهای اختیار معامله به عنوان ابزاری برای پوشش ریسک استفاده می شود که به سرمایه گذار اجازه می دهد تا ریسک خود را در مقابل نوسانات نامطلوب قیمت پوشش دهد .

  • کسب درآمد :

 با فروش اختیار معامله سودی متفاوت از دیگران می توان کسب کرد یعنی سود خود را محدود به روند قیمت ها و سود هر سهم نمی کنیم. این سود همان مبلغ فروش اختیار در تاریخ معامله می باشد.

  • کسب سود از نوسانات قیمت بدون نیاز به داشتن دارایی پایه

  • استفاده از مزيت زماني جهت تصميمات آتي:

معامله قراردادهاي اختيار معامله به سرمايه گذار امكان ميدهد با پرداخت درصدي از قيمت سهم، جريان نقدي خريد يا فروش خود را ثابت كند و در زمان باقيمانده تا سررسيد، تصميم مناسب را اتخاذ نمايد.

  • متنوع سازي سبد سرمايه گذاري:

وجود اختيار معامله در سبد سرمايهگذاري به عنوان يك دارايي مشتقه، امكان متنوعسازي سبد را به سرمايهگذار ميدهد


ریسک های قرارداد اختیار معامله

 نقدشوندگی بازار: ممکن است نماد مربوطه از حجم عرضه و تقاضای بالای برخوردار نباشد تا راحت تر بتوانیم موقعیت های خود را تعدیل کنیم.
زیان موقعیت فروش اختیار خرید و یا فروش ممکن است بیشتر از سرمایه اولیه آن باشد .

 

انواع قرارداد اختيار معامله از نظر وضعيت سود يا زيان كدامند؟

 قراردادهای اختیار معامله از منظر سود یا زیان ممکن است در یکی از سه دسته زیر قرار بگیرند:

 1-  قرارداد اختیار معاملۀ بی‌تفاوت:  At-The-Money (ATM)

قرارداد اختيار معامله اي است كه قيمت اعمال آن با قيمت پاياني سهم پايه در بازار نقدي برابر است

 

2-  قرارداد اختیار معاملۀ در زیان:  Out-of-The-Money (OTM)

در مورد قرارداد اختيار معاملة فروش، به هر قرارداد اختيار معاملة كه قيمت اعمال آن از قيمت پاياني سهم پايه در بازار نقدي كمتر است و در مورد قرارداد اختيار معاملة خريد، به هرقرارداد اختيار معامله كه قيمت اعمال آن از قيمت پاياني سهم پايه در بازار نقدي بيشتر است، گفته ميشود

 

3- قرارداد اختیار معاملۀ در سود:   In-The-Money (ITM)

در مورد قرارداد اختيار معاملة فروش، به هر قرارداد اختيار معاملة كه قيمت اعمال آن از قيمت پاياني سهم پايه در بازار نقدي بيشتر است و در مورد قرارداد اختيار معاملة خريد، به هر قرارداد اختيار معاملة كه قيمت اعمال آن از قيمت پاياني سهم پايه در بازار نقدي كمتر است، گفته ميشود

 

قرارداد اختيار معامله چه تفاوت و تشابهي با قرارداد آتي دارد؟

 قراردادهاي آتي و اختيار معاملات، با توجه به اينكه هر دو نوعي اهرم براي سفتهبازان ايجاد ميكنند، ابزارهاي مشــابهي به شمار ميروند. تفاوت مهمي كه بين اين دو ابزار وجود دارد، اين اســت كه در قراردادهاي آتي زيان بالقوه ســفتهباز در مقايســه با سود احتمالي آن بيشتر اســت. اما در اختيار معامله بدون توجه به اينكه ميزان كاهش قيمت دارايي پايه چقدر اســت، ضرر خريدار به طور ثابت و برابر با مبلغ پرداختي براي خريد اختيار ميباشد. ثانياً در قرارداد آتي طرفين متعهد به اجراي قرارداد هستند اما در قرارداد اختيار معامله، يك طرف متعهد و طرف ديگر داراي اختيار جهت اجراي قرارداد ميباشد

refresh icon

اشتراک با دوستان